Oudheidkundige Vereniging “HERDEREWICH”

 

• Bijnamen in Hierden (door Evert Jacobs)

• Hierden

• De Hierdense beek

 

______________________________________________________________________

• BIJNAMEN IN HIERDEN

Dat is de titel van een klein boekje dat ik onlangs heb geschreven. Het boekje telt 19 bladzijden en er staan honderden bijnamen en scheldnamen in van Hierdenaren. Het boekje begint als volgt:

 

Historie

In ons dorp Hierden zijn al sinds mensenheugenis veel bijnamen in gebruik. Na het lezen van dit boekje zal blijken dat er veel meer mensen waren die een bijnaam of scheldnaam hadden dan die er geen hadden. De oorzaak daarvan is waarschijnlijk dat er in een kleine gemeenschap als die in Hierden veel mensen waren met dezelfde achternaam. Veel voorkomende namen waren Timmer, Hop, Beelen, Boonen, etc.

 

Ook waren er vroeger in één gezin vaak kinderen met dezelfde voornaam, omdat de kinderen vernoemd werden naar de grootouders van het kind. Neven en nichten droegen dan ook vaak dezelfde voor- en achternaam. De enige manier om de mensen uit elkaar te houden is dan het geven van een bijnaam. Er wordt ook wel gesproken van scheldnamen.

 

Op de laatste bladzijde staat het naschrift. Dat luidt als volgt:

Een flink aantal genoemde bijnamen en scheldnamen zijn nog steeds in gebruik, maar een groot aantal van de mensen waarvan een naam is genoemd zijn overleden. Ik heb dit boekje geschreven om een stukje historie van Hierden vast te leggen en te bewaren voor ons nageslacht. Veel dank ben ik verschuldigd aan Willem Lokhorst. Een Hierdenaar die al heel lang in Putten woont, maar nog heel veel bijnamen in Hierden kent. Ongetwijfeld zal er een lezer van dit boekje zijn die nog één of meerdere bijnamen kent die niet zijn vermeld. Ik stel het zeer op prijs als hij of zij mij die namen doorgeeft zodat ik die in een volgende druk kan opnemen. Verder hoop ik dat de lezer het mij niet kwalijk neemt als hij of zij de eigen bijnaam of scheldnaam of die van naaste familie in dit boekje is tegengekomen. Ik heb er niemand mee willen kwetsen. Ik heb slechts opgetekend wat ik uit eigen ervaring weet en wat ik van anderen aangereikt heb gekregen.

 

Tot zover het “Naschrift”. Tot nu toe heb ik alleen positieve reacties gekregen. Geen boze telefoontjes dus. Velen hebben bijnamen aangedragen die niet in het boekje staan. Er zal te zijner tijd een 2e druk komen. Er zijn al meer dan 200 boekjes verkocht. De prijs van het boekje is € 2,50. De opbrengst is geheel voor KiKa. De boekjes zijn verkrijgbaar bij Rosefield, Zuiderzeestraatweg 116a in Hierden of per e-mail te bestellen bij evert.jacobs@hetnet.nl

 

_______________________________________________________________________________

• HIERDEN

Om iets te vermelden over de geschiedenis van het dorp Hierden is geen gemakkelijke opgave. Historisch onderzoek aangaande het dorp heeft nauwelijks plaatsgevonden. Zoals bij vele dorpen en steden is over het ontstaan van Hierden niets bekend. De naam “Heyrde” komt voor in een document uit 1331 van graaf Reinald II van Gelre. Hierin wordt duidelijk over een dorp gesproken.

 

In de 15e eeuw komt Hierden of delen van het dorp vaker in allerlei aktes voor. Deze losstaande feiten geven ons toch een beeld van het dorp. In 1440 verleenden de geërfden (eigenaren) in de Oostermeden toestemming aan de Schepenen en Raad van Harderwijk om twee sloten te mogen graven door de meden, lopende van de Rumels tot aan zee. In dezelfde tijd worden de volgende namen van kampen en erven genoemd: Boemackers (1470), Boesenkamp (1477), Crommenmede (1454), Dornencamp (1499), Hagenskamp (1456), Pepererve en Grevenhoeve. De laatste twee waren bezittingen van de graaf van Gelre geweest.

 

Van sommige percelen land weten we het gebruik. De Ossenweide, gelegen in de Oostermede was hooiland; de Crommenmede ook, terwijl in de Hierderenbroeck akkers lagen waarop haver verbouwd werd. Op de Hierderenk daarentegen rogge.

 

Uit een overeenkomst uit de 16e eeuw weten we dat “de Duynen” ook bewoond waren. Er wordt gesproken van een erf met huis, hof, schuur en schaapskooi. Ook waren er grensgeschillen tussen Hierden en Leuvenum over het gebruik van het Hierder- en Leuvenumseveld. De bewoners haalden van deze velden jonge heide en struiken voor strooisel. Tevens moest het gebruik van de velden voor schapen en koeien worden geregeld. Deze geschillen met de omliggende dorpen en buurten bleven tot omstreeks 1700 telkenmale de kop opsteken.

 

Een ander probleem was het oprukken van de zandverstuivingen. In de 16e eeuw werden zuidelijke bouwlanden en hofsteden op de enken min of meer bedreigd. Er werden toen verschillende maatregelen genomen tegen het steken van plaggen in het Hierderveld. In de laatste helft van deze eeuw moesten de Hierdenaren hun plaggen steeds verder weg halen. Het Hierderveld was blijkbaar hiervoor onbruikbaar geworden. De zandverstuivingen moesten toen vlakbij de bouwlanden zijn opgedrongen. Om de gronden te beschermen moesten zandweringen worden opgetrokken.

 

 

Een eeuw later, in 1650, benoemden de Staten van het Kwartier Veluwe een zandgraaf, die toezicht op de zanden moest houden. Het oprukken werd toen tegengegaan door het plaatsen van beschuttingen en het poten van bomen. De kosten waren voor de geërfden en niet iedere grondeigenaar wilde hieraan meebetalen. Gevolg: een ordonnantie om de onwilligen te dwingen tot betalen.

 

Een belangrijk jaar voor Hierden was 1658. Het stadsbestuur van Harderwijk besloot om in Hierden een schoolkerkje te bouwen. Het kwam aan de Wouterskampen te staan. Het schoolkerkje werd gebouwd voor rekening van burgemeester J. van Ingen. De eerste catechist was Anthoni Caroli (1659). Zijn traktement was 6 à 7 mud rogge van de Erven Hierden, van de Armenzolder en van het Melatenhuis elk 30 gulden en van het Pesthuis 25 gulden.

 

In 1741 kreeg Hierden een eigen dominee en een eigen kerkgebouw. Het schoolcatechisatielokaal werd verbouwd tot kerk. Dominee Johannes van Bommel was de eerste predikant.

 

Ruim een eeuw later, 1851, werd een nieuwe kerk gebouwd. Deze kerk staat er nu nog, maar in een enigszins gewijzigde vorm. Eerst was het een zaalkerk, dat na 1937 werd verbouwd tot een kruiskerk. De eerste steen werd door jonkheer Samuel Johannes Sandberg gelegd. De familie Sandberg was eigenaar van het landgoed De Essenburg. In 1903 kreeg de kerk een nieuw orgel. Op een plaquette onder het orgel staat:

“Ter dankbare herinnering aan al de gevers; in het bijzonder aan Jonkheer C.J. Sandberg van Essenburg, H. Ardelerhof en J.M. van Voorst van Beest. Hierden. 11 oct 1903. In wijdingstekst Psalm 98:5, 6.”

 

In het lidmatenboek van de Kerk uit 1667 worden enkele namen van Hierdenaren genoemd met de plaats waar ze woonden. “Geertien Elijs, vrouw van Rijk Bessels op de eerste brinck; Willemtien Jans, de dochter aen de derde brinck aen de lincker kandt van de school komende”. Op 10 november 1700 werd besloten “de eerste, tweede derde Hierder brinck te planeren en bepoten en de aenschoten te verkopen”. Uit deze mededelingen zou opgemaakt kunnen worden dat Hierden vroeger uit drie brinken bestond. Hoe deze gelegen hebben is onbekend.

 

_______________________________________________________________________________

• DE HIERDENSE BEEK

Hierdense Beek stroomt van het Uddelermeer en Bleeke Meer (Uddel) naar het Veluwemeer (Hierden) over een lengte van ongeveer 25 km. De beek stroomt in een kleine, goed zichtbare dalvlakte. De beek wordt lokaal anders genoemd, zo spreekt men in Leuvenum over de Leuvenumse Beek en in Staverden van de Staverdense Beek. De Hierdense Beek is een ecologische verbindingszone tussen het open gebied langs de randmeren en de Veluwe. De beek schakelt zo natuurgebieden aan één waardoor dieren een groter leefgebied krijgen.

 

Ontstaan

Ruim 100.000 jaar geleden werd een dik pak keileem gevormd onder een 100 meter dikke ijstong van gemalen grind, klei en keien. Ongeveer 10.000 jaar geleden was er geen ijstong in Nederland, maar wel lage temperaturen. De bodem had een permafrost onderlaag. De Noordzee was droog als een woestijn. De wind legde een zanddeken op het land, de zogenaamde dekzanden. Toen het warmer werd raakte de Veluwe bebost. Eerst met grove den, toen berk en later ook met eik en beuk. De keileemlaag was niet water doorlatend. Door regeval boven de laag ontstonden de beken. Deze beken werden laaglandbeken genoemd. Op de plek waar vroeger de Zandmolen I stond, houdt de keileemlaag op en verdwijnt het water ondergronds naar een dieper gelegen waterdoorvoerende laag. In de buurt van het Veluwemeer, kwelt het water uit de diepere laag weer naar het oppervlak. Vroeger kwam er in de beek snoek en forel voor.

Door lozingen werd het water zuurstofarm en stierven veel vissen.

 

Dieren en planten

De beek is een broedplaats voor insectenlarven en heeft een zeer rijke variatie van bijzondere waterplanten. Er broeden ook diverse (zang)vogels langs de beek. Onder andere de IJsvogel wordt rond de Hierdense Beek gesignaleerd. Verder komen er vele soorten zoogdieren voor en enkele vissen. Vroeger kwam er ook beekforel, snoek en beekprik voor.

Deze dieren worden soms nog wel gesignaleerd. Het bos rondom de beek bestaat vooral uit eik en beuk, verder treft men er onder andere bosanemoon, witte klaverzuring, dalkruid en salomonszegel aan.